अघिल्लो लेख मैले न त महिलाको पक्षमा लेखेको थिएँ न त पुरुषको पक्षमा । मैले त एउटा अवस्था देखेँ जहाँ पीडा थियो र त्यसलाई विश्लेषण मात्र गरेको हुँ । किनकि हामी मान्छेका आँखा दुःखमा रसाउँछन् र सुखमा विस्फारित हुन्छन् । अन्याय गर्ने माथि भन्दा अन्यायमा पर्नेमाथि सहानुभूति जान्छ । हामी त्यति नै रुन्थ्यौँ यदि रावण सत्यको पक्षमा थियो र रामले असत्यको पक्षमा रहेर मन्दोदरीको हरण गरेको थियो भने । हामी सीता नाम गरेकी महिलामाथि भएको दूराचारका कारण मात्र रोएका होइनौ, त्यो दूराचार जस्को भएको भएपनि अन्यायमा हाम्रो आँखा रसाउँछ, चाहे त्यो दूराचार महिलामाथि होओस् वा पुरुष माथि । मेरो लेख त्यही बलात्कारीको बयानवाट शुरु भएकाले होला धेरै सकारात्मक टिप्पणी आएका थिए । त्यही टीप्पणीले अर्को लेख लेख्न जागरुक गराएको छ ।

यो विषय महिला र पुरुष बीचमा सीमारेखा लगाएर गाली गलौज गर्ने विषय जस्तो लाग्दैन । केही मानिसहरुले महिला र पुरुष वीचमा यो विषयलाई राखेर ‘कुरुप पुरुषत्व’को दोष दिन पनि पछि परेनन् । पुरुषत्व आफैँमा कुरुप बन्दैन कुरुप पार्ने सामाजिक तत्वहरु हामीवीचमा नै रहेको छ । भारतमा एउटा बसमा भएको सामूहिक बलत्कारको साक्षी बनेका एक पुरुषको पुरुषत्वका हिसाबले के दोष थियो र ? मेरो लेखको एउटा निचोड हामी महिला, पुरुष र तेस्रो लिङ्गीद्वारा निर्मित समाजमा बसेका छौँ र यहाँको महिलाको सुन्दरता, पुरुषको पुरुषत्व र तेस्रो लिङ्गीको पहिचानलाई उजिल्याउने जिम्मा हाम्रो हो र त्यसका लागि हामीले हाम्रो घरलाई सुुसँस्कृत बनाउने प्रयास गर्‍यौँ भने पूरा हुनेछ भन्ने थियो । वास्तवमै यो साँचो हो कि जसको घरमा सँस्कार छ, त्यहाँ गरिबी भए पनि कहिल्यै महिला हिँसा र कुरुप पुरुषत्वले बास गर्न सक्दैन । त्यस घरका सन्तान सुसंस्कृत हुन्छन् । कसलाई कहाँ कति सम्मान गर्ने भन्ने कुरामा उनीहरुले घरबाट सिकेका हुन्छन्, जुनकुरा विश्वविद्यालय गएर सिकिने हैन ।

बास्तवमा नै बलात्कृत हुने बढी महिला नै हुन् । बलात्कारीहरु समाजका त्यस्ता शत्रु हुन्, जसले सान्तानोत्पादनको अमूल्य प्राकृतिक पद्धतिलाई आफ्नो बसमा पारेर यो प्राकृतिक प्रकृयामा दुराचार मात्र गर्दैनन् समाजमा सामाजिक परिचालनको सुमधुरतामा अँकुश लगाउने कार्य गर्दछन् । हामी यतिबेर राजनीतिक बहसभन्दा पनि एक कदम अघि उठेर यस्का बारेमा बहस पैरबी गरिरहेका छौँ । बलात्कारीका विरुद्धमा प्लेकार्डसहित नारावाजी गरिरहेका छौँ । शायद बलात्कारीलाई कारवाही गर्न कस्तो कानून ल्याउन सरकारलाई दवाव दिने भनेर राजधानीको कुनै पाँचतारे होटलमा गोष्ठी सम्मेलन समेत गरिरहेका छौँ । कुरुप पुरुषत्वलाई धिक्कार्दै बलात्कारीको शरीरमा किरा परोस् भनेर सराप दिइरहेका छौ । तर, सत्य यो हो कि जवसम्म हामी बलात्कारको विरुद्धमा नलागेर केवल बलात्कारीको विरुद्धमा लागिरहन्छौ यस्ता घटनाले समाजलाई आक्रान्त पार्न छाड्छ जस्तो लाग्दैन ।

हामी गुरुत्वाकर्षणका बारेमा कहिल्यै कुरा गर्दैनौ, केबल बस्तुको तौलको थपघटमा विवाद गरिरहन्छौँ । जसले गुरुत्वाकर्षणका बारेमा, चुम्वकीय बलरेखाका विषयमा विश्लेषण गर्‍यो, उसले नै हवाइजहाज बनायो र मलाइ त लाग्छ त्यही अरुले बनाएको जहाजमा चडेर हामी हाम्रो क्षमता नाप्दै मच्ची मच्ची गफ गरिरहेका छौ । यथार्थतालाई कहिल्यै भुल्न सकिन्न । यथार्थतालाई लत्याउनु भनेको आत्मसमर्पणको मार्गमा जानु हो । जसरी विश्वमा सदियौ पुराना विराशत पनि यथार्थतालाई चिन्न र स्वीकार गर्न नसकेर निमिट्यान्न भएका छन् । एकातर्फ केही जानकारहरु मानवअधिकारका दस्तावेजका केही धारा पढेर र विकसित मुलुकमा भएको फेसनशोलाई टीभी हेरेर हाम्रो अधिकारको वकालत गरिहेका छन् भने अर्कातिर आधापेट खाएर लाज मात्र ढाक्न भएपनि दिनरात दुख गर्ने मानिसहरु यही भूगोलभित्र रहेका छन् । केही मानिसहरु यहाँ खुलापन, आधुनिकताको कुरा गर्दै समाजमा अधिकारको क्याप्सुल बाँडिरहेका छन् भने भोकै हिँड्ने मान्छेहरु शारिरीक आवश्यकता पुरा गर्ने क्याप्सुल मागिरहेका छन् । विद्वान अब्राहम मास्लोको आवश्यकताको सिद्धान्तलाई हेर्ने हो भने यहाँ कतिपय उनका प्रथम आवश्यकता (खाना नाना र छाना)का लागि मरिहेका छन् भने केही चौथो आवश्यकतालाई पुरा गर्दै पाँचौ आवश्यकता पुरा गर्ने होडमा छन्, र यी दुइ गरिब र धनी वीचको दुर्गम दूरीका कारण समाजमा यस्ता घटना घटेका छन् । तथापि हामी ‘कुरुप पुरुषत्वको’ ब्यवसायिक र राजनीतिक जार्गन अगाडि ल्याएर यसको समाधान खोज्न प्लेकार्ड, होटल, सडक र शब्दको दुरुपयोग गरिरहेका छौँ । मलाइ त लाग्छ महिलाहरुमाथिको सहानुभूति बेचेर हामी काठमाण्डौको पाँचतारे होटलमा बहस गरिरहेका छौँ । जन्मेको बाह्र बर्ष नपुग्दै पेटका कारण विदेशमा यौवन बेच्ने महिलाहरु बस्ने रसुवाको यार्सामा, सोलुखुम्बुको गुदेलमा महिला अधिकार पुर्‍याउन सक्नुपर्छ, तवमात्र बलात्कार कम हुन्छ र महिला अधिकारको सही उपयोग हुन्छ ।

हामी केही जानकारहरु, हातमा आइफोन र एण्ड्रोइड बोकेर मानव अधिकारका बहस गरिरहेका छौँ, महिला अधिकारका बहस गरिरहेका छौँ र दाह्रा किटिरहेका छौँ ती बलत्कारीका विरुद्धमा । यतिबेर सयौँ महिलाहरु हाम्रै सडकपेटीमा खुलेका बारहरुमा पेटका कारण बलात्कृत छन् । खाडी मुलुक जाने आधा महिला पेटकै कारण बलात्कृत छन् । उनीहरुका बारेमा कसले सोच्ने ? के उनीहरुको पेटका कारण भएको यो दुर्दशा चाहीँ बलात्कारको परिभाषा भित्र पर्दैन ? यदि बलात्कारीको विरुद्धमा मात्र सोच्ने हो भने यो शोषण बलात्कारको परिभाषाभित्र पर्दैन । त्यसो हो भने हामी बलात्कारको विरुद्धमा लाग्न जरुरी छ, जसका लागि ‘कुरुप पुरुष मानसिकता’मात्र हैन ‘कुरुप सामाजिक मानसिकता’ खराब छ । केही अँग्रेजी बोल्न जान्ने र महिला अधिकारका दस्ताबेजका केही धारा रटेर आफ्ना छोराछोरीलाई खुल्ला सडकमा प्रेमराग र यौनराग सहितको खुल्लापन पढाउने अभिभावक र भोकभोकै शरिर बेच्न हिडेका महिलाहरु जिम्मेवार छन् । त्यसैगरी यस्ता समाजका निर्लज्ज खुलापन देखेर निर्दोष, असक्त र समाजको इज्जतको बोझले थिचिएका महिलामाथि जाइलाग्ने ‘दुशासन’ जस्ता फटाहा पुरुष सबैभन्दा जिम्मेवार छन् । यिनैका प्रभावका कारण शालीन र सभ्य महिला पनि बलात्कृत भएका छन् ।

हामी हर प्रश्नलाई सामान्यीकरण गरेर हेर्न अभ्यस्त भएका छौँ । कुनै पत्रकार, निजामती, न्यायाधीश वा महिलामाथि भएको एउटा दुराचारलाई सिँगो सगठनसँग जोडेर अरुका विरुद्ध उत्रन्छौँ । हामीले बुझ्न जरुरी छ, त्यो पत्रकार, निजामती, पुरुष वा महिलाको पनि संगठनबाहेक ब्यक्तिगत पहिचान छ । समयअनुसार उसको विभिन्न सामाजिक उपस्थिति रहन्छ र सोही उपस्थितिसँगै उसका कार्यहरु उप्रति उत्तरदायी बन्दछन्, ब्यवहारिक हैसियतमा ऊ बाबु, आमा, काका, काकी, शत्रु, मित्र होला । द्रोणाचार्य आफ्ना छोरा अश्वस्थामालाई हर सवालमा सोध्ने गर्दथे ‘तिमी यो प्रश्न कसलाई गर्दैछौ गुरु वा पिता ?’ यसको मतलब सामान्य रुपमा बाहेक एक महिला, निजामती वा पत्रकार वा अन्य कुनै निश्चित पेशाकर्मीका विविध स्वरुप हुन्छन् । उसको कुनैपनि स्वरुपमा रहँदा भएको हिँसाको कारण सिँगो उसको बर्ग वा सँगठन नहुन सक्छ । उसको ब्यवहारिक पारिवारिक कारण पनि हुन सक्छ । कतिपय मुद्धाको अनुसन्धानबाट स्पष्ट भइसकेको छ, कतिपय यस्ता सामाजिक सगठनका ब्यक्तिमाथिको दुराचार केवल उसकै पारिवारिक कारणबाट मात्र भएको पनि हामीले देखेका छौँ । यसकारण हामीले अब महिला र पुरुष वा पत्रकार, न्यायाधिश, निजामतीका रुपमा हैन, कि खराब ब्यक्ति र सज्जन ब्यक्तिका आधारमा समाजका हरेक कार्यको मूल्याँकन गर्न जरुरी छ ।

बहुचर्चित चलचित्र टाइटानिककी नायिका रोजलाई उनी राम्री भएकाले मात्र दर्शकले मन पराएका हैनन्, उनको सामाजिक सत्यताप्रतिको त्यागका कारण पनि हो, त्यसैगरी हामीले यो पनि बुझ्नुपर्छ कि आफूलाई हाइपोथर्मियाबाट मृत्युको मुखमा पुर्‍याएर भए पनि रोजलाई बचाउने यायावर (ज्याक)को हृदय कार्लको सम्पत्ति र महिलाप्रतिको दृष्टिकोण भन्दा सयौगुणा महान छ, र उनी -पात्र ज्याक) पनि पुरुष नै हुन् । त्यसैगरी धृतराष्टको राजसभामा द्रौपदीको बस्त्र हरण गरिरहेका दुशासनबाट द्रौपदीको लाज बचाउने श्रीकृष्ण पनि महिला थिएनन् । यस्तो लाग्छ अब हामी महिला भएकाले महिलाको पक्षमा बोल्छौं र उनीहरुको सम्पूर्ण सामाजिक बेथितिलाई क्षमा गर्छौं । पुरुष भएकाले पुरुषको पक्षमा बोल्छौँ । यदि सत्य र अन्यायका पक्षमा बोल्ने हो भने महिलाले पुरुषको र पुरुषले महिलाको संबेदनशीलतामा बोल्न र आँशु खसाउन सक्नुपर्छ । आफ्नो अवस्था, समय, सामाजिक, आर्थिक र राजनीतिक विकासको धरातलअनुरुप श्लीलता र अश्लीलताको मूल्यांकन र परिभाषा हुन्छ, त्यसैगरी खुलापनको स्वीकार्यता । जुन देशका मानिसहरुमा धनी र गरिबवीचको दुरी नै छैन, त्यस देशमा नाँगै हिड्नु पनि श्लील ठहरिएला, तर हाम्रो जस्तो देशमा समाजका केही मर्यादालाई अधिकारको कवचले छोप्ने प्रयास गर्दै अश्लीलतालाई श्लील देखाउन खोजिएका कारण पनि यस्ता घटना घटेका हुन्, जुन मेरो अघिल्लो लेखको अन्तर्वस्तु थियो ।

बलात्कारका घटनाका दोषी महिला र पुरुष दुबै हुन् । समाजको सामान्य नियम र नैतिकता भूलेर सम्पत्तिको दम्भमा महिलालाई खेलौनाका रुपमा सोच्ने केही दुशासन जस्ता ब्यक्तिहरु समाजका दोशी हुन्, त्यस्ता ब्यक्तिलाई पुरुष नभनेर राक्षस भने हुन्छ । त्यसैगरी महिला आमा हुन्, दिदी बहिनी, छोरी, भान्जी सबै हुन् उनीहरुको सम्मान गर्नुपर्छ भन्दैमा कंसजस्तो राक्षसलाई दूध पिलाउने र पवित्र मातृवात्सल्यसहितको दुधमा विष मिलाई नन्दगाउँका अवोध सारा बच्चा सखाप पार्ने पूतना (श्रीकृष्ण चरित्र, महाभारत)जस्ता मान्छेलाई महिला सृष्टिकर्ता हुन् भनेर पुजा गरिरहनु पर्दैन । पूजा गर्नलाई पुज्य हुनुपर्छ । अधिकार र सम्पत्ति अनि पश्चिमी संस्कृतिको दम्भमा सामान्य सामाजिक मर्यादा पनि भूलेर माझ सडकमा नाँगै हिड्ने र समाज भड्काउने पुतनाहरुलाई पनि हामीले महिला अधिकारको नाममा पुजा गरिरहनुपर्छ जस्तो लाग्दैन ।

समाज सञ्चालनका केही आधारभूत नियम छन्, जुन आदिकालदेखि चलेको छ । बैज्ञानिकले गरेको डिजिटल विकासको दम्भमा यस्ता आधारभूत नियमलाई नाघ्ने हो भने संसार उल्टो घुम्ने छ । तसर्थ शालीन र सभ्य समाज निर्माण गर्ने भए पुरुष र महिलाले आफ्नो कर्तब्य पालन गर्न आवश्यक छ । स्वतन्त्रतासहितको कर्तव्यपालनालाई दासता भनिँदैन, त्यो त समाजको लगाम हो, जसले घर, परिवार र समाज हुँदै विश्व सुधार्छ ।

म पुरुष हुँ, मैले भनेको महिलाले मान्नुपर्छ भन्ने दम्भी ब्यक्तिलाई समाजले तिरस्कार गर्न सक्नुपर्छ र सजायको भागिदार बनाउनुपर्छ । त्यसैगरी महिला हँु, स्वतन्त्रता मेरो अधिकार हो भनेर म जति पनि नाङ्िगन पाउनु पर्छ, पुरुषले चाहिँ आफूलाई सम्हाल्न सक्नुपर्छ, भन्ने हो भने आदिमकालमा भएका धर्मयुद्ध, शक्तियुद्ध जस्तै अब महिला र पुरुषवीच महायुद्ध नहोला भन्न सकिन्न । किनकि आफ्नै अघि सार्वजनिक स्थलमा नाँगै महिला हिडिँरहँदा सबै पुरुषले बेद पढेर बस्न सक्लान् जस्तो मलाई लाग्दैन । तसर्थ हामीले गाली गलौज गर्दैमा, मैले कलम धस्दैमा समाज सुधार हुँदैन । हामीले आफ्नो सामाजिक कर्तब्यको पहिचान गर्न सक्नुपर्छ र त्यसको पालना गर्न सक्नुपर्छ । समाजलाई पुरुष र महिलाको सीमारेखाले छुट्याउन खोजेर रामराज्य पाउन सकिन्न ।

महाभारतमा एउटा कथा यस्तो छ, कुन्तीले आफ्नो चन्चलता थाम्न नसकेर उम्लिइरहेको यौवन सूर्यलाई सुम्पिइन् जसको फलस्वरुप कुमारी अवस्थामा जन्म दिएकी कर्णलाई समाजको डरले नदीमा बगाइन् । त्यसैको फलस्वरुप कर्णले गुरु द्रोणबाट शिक्षा पाएनन् । यसै सामाजिक गल्तीका कारण दानवीर कर्ण गुरु परशुरामबाट श्रापित हुन पुगे । त्यही लुकेको पीडाका कारण उनले बीच सभामा द्रौपदीलाई नांगो पार्न दुर्योधनलाई सघाए । के यो दृष्टान्तलाई महिला र पुरुषको सीमामा राखेर तुलना गर्न सकिन्छ ? के यहाँ समाजको दोष छैन ? यौवनको चञ्चलता सम्हाल्न नसक्नुमा कुन्तीको के दोष थियो र ? के महिला वा पुरुषबिनाको एकल समाज परिकल्पना गर्न सकिन्छ ?

हाम्रो समाज दोधारे विद्वानहरुबाट सताइएको छ, जहाँ न त पूर्णरुपमा खुलापनको कदर गरेर समाजलाई स्वतन्त्र रुपमा छोडिन्छ, न त समाजलाई पुरै तारजालीभित्र घेरेर राख्न सकिएको छ । अनैतिक र गैरकानुनी बेश्याबृत्तिलाई सम्ााप्त पनि नपार्ने र यसलाई कानूनी घेराभित्र ल्याएर राष्ट्रविकासमा लाउन पनि नसकेकै कारण समाजले यस्ता दुर्दशा भोग्न परेको कसैबाट छिपेको छैन । जमैका, थाइल्याण्ड जस्ता राष्ट्रले कानूनी रुपमा यौन ब्यापार गरेर लाखौं डलर आर्जन गर्न हुने, अनि नेपालले चाहीँ किन नहुने ? जुन कार्यले यौन दूराचार घटाउन मद्दत गरोस् ।

अन्तमा, पुरुषबादी समाजको पुरुषत्व, महिलावादी समाजको सुन्दरता, ब्राम्हण समाजको ब्राम्हणत्व, लिम्बु समाजको लिम्बुत्व, लामो र छोटो नाकको नाकत्व, पत्रकार समाजको कलमत्व, निजामती समाजको कलमत्व भनेर रेखाङ्िकत गर्दै हामीले समाज विकासको विगुल फुक्न थाल्यौं भने कदापि यहाँ विकास सम्भव छैन । हामीले केवल सही र गलत मानिसको पहिचान गर्न आवश्यक छ । चाहे त्यो पुरुष होओस्, वा महिला, ब्राम्हण होओस् वा तामाङ वा लामो नाके होओस् वा छोटो नाके । ‘तँ पुरुष होस् तैले तेरो छोरालाई बलात्कार नगर् भनेर सिका तर मेरी छोरीलाई के कपडा लगाउने भनेर सिकाउनु पर्दैन’ भन्ने हो भने आफैँ सोचौं समाज अवश्यै कुसंस्कारको दलदलमा फस्नेछ ।

आदरणीय पाठकबृन्द यो लेख अघिल्लो लेखको सिलसिलामा भएको कारण तपाई कतै अल्मलिन पनि सक्नुहुन्छ, यसका लागि क्षमाप्रार्थी छु, एउटा घटनालाई देखेर मैले कलम समाएको थिएँ शायद यस सन्दर्भमा अब कलम बन्द गर्दछु, मेरो विषय अरु नै छ ।

(लेखक सोलुखुम्बुका निर्वाचन अधिकृत हुनुहुन्छ ।)